<title translation="true">Geschiedenis van de Ultimate: 15 jaar voorbereidingIn 2025 slaagde Youtuber Christian Simpson, alias Perifractic, erin de rechten op het merk Commodore te verwerven. Kort daarna kondigde het nieuw opgerichte bedrijf Commodore de C64 Ultimate aan. Hoe slaagt een Youtuber erin om binnen zeer korte tijd een bedrijf op te richten dat een apparaat met zo'n geavanceerd concept op de markt brengt? Dit is alleen mogelijk dankzij langdurige voorbereiding. Het concept van de Ultimate is door Gideon Zweijtzer over een periode van meer dan 15 jaar ontwikkeld. Commodore heeft de ontwikkelaar aan boord gehaald. Al vóór de heroprichting van Commodore verkocht hij onder de naam Ultimate 64 cartridges en printplaten die vergelijkbare prestaties leveren als de huidige C64 Ultimate. Het belangrijkste verschil: de C64 Ultimate is een kant-en-klare oplossing, terwijl Ultimate 64 vereist dat je zelf een C64-behuizing hebt waarin je de elektronica inbouwt.

In principe kan de C64 Ultimate een originele C64 één op één vervangen. De User Port – een andere interface van het origineel – is van buitenaf niet zichtbaar, maar wel aanwezig op het moederbord. Met een adapter wordt hij van buitenaf toegankelijk.

Belangrijk om te weten: een USB-joystick werkt niet op de C64 Ultimate. Je hebt een joystick nodig met de originele 9-pins connector. Commodore biedt zo'n joystick aan. Als alternatief kan de joystick-emulatie worden geactiveerd. Je bestuurt dan spellen die eigenlijk een joystick nodig hebben, met het toetsenbord. Deze emulatie werkte bij mij aanvankelijk niet. De reden hiervoor was een kleine wijziging aan het FPGA-bord, waar Commodore blijkbaar niets van had meegekregen. Commodore heeft echter een goede ondersteuning en stuurde me een patch die het probleem verhielp.

Mijn plan was om de USB-joystick van The C64 te gebruiken, maar dat werkt niet op de C64 Ultimate. USB-toetsenborden en -muizen werken wel.

Games, muziek en andere software

Om hem aan te zetten, druk ik de tuimelschakelaar aan de zijkant omhoog. Net als een "echte" C64 start de Ultimate op met het Basic-scherm. Met een tweede druk op de schakelaar kom ik in een speciaal menu dat alleen op de C64 Ultimate bestaat. Het biedt toegang tot instellingen en een bestandsbrowser waarmee ik software kan starten. In dit geval schakelt het apparaat terug naar de Basic-omgeving, laadt daar automatisch de software en start deze. Ook later kan ik op elk moment wisselen tussen de C64-modus en het Ultimate-menu.

Het Ultimate hoofdmenu.

Er wordt een USB-stick meegeleverd met software, demo's en muziek. Hij heeft de vorm en grootte van een cassette en zit ook in een cassettehoesje. Ik vind de grap maar half geslaagd, want de stick is daardoor onhandig – bij de dicht op elkaar liggende USB-slots kan dat een probleem worden. Een gemakkelijk op te lossen probleem: kopieer de gegevens gewoon naar een andere stick.

De USB-stick in cassettevorm is grappig, maar neemt wat veel ruimte in beslag.

De spellen erop zijn grotendeels van recentere datum. Wat niet slecht hoeft te zijn – vaak zijn moderne games beter voor oude computers. Een paar spellen uit de jaren 80 zijn aanwezig, maar de grote klassiekers ontbreken. Bij The C64 is dat anders: daar vind je zeer bekende spellen zoals de Summer- en Winter Games. De inhoud op de USB-stick kan ik naar mijn computer kopiëren en op een emulator gebruiken, hij is niet kopieerbeveiligd. Bij The C64 zijn de spellen daarentegen op de computer zelf opgeslagen en kunnen hooguit met een hack naar een andere computer worden overgezet.

Anders dan The C64 kan de Ultimate ook verbinding maken met internet, zowel via wifi als via ethernet. Met de ingebouwde CommoServe kan ik een softwarecatalogus doorzoeken en dingen downloaden. Ook hier is de keuze beperkt. Blijkbaar staan op de server alleen games vermeld waarvoor Commodore een officiële toestemming heeft. Firmware-updates voor de Ultimate moeten ondanks de internetverbinding via een USB-stick worden geïnstalleerd.

Op de cassette bevindt zich naast spellen ook een verzameling elektronische muziek in de vorm van SID-chiptunes en demo's. En dan is er nog Geos, een grafische gebruikersinterface met vensters, menu's, prullenbak – en een muisaanwijzer. Met zijn zwart-wit look doet het enigszins denken aan de eerste Macintosh-systemen. Ik heb het niet voor elkaar gekregen dat een USB-muis ermee werkt. Met de andere grafische interface GUI64 lukte het wel, maar daar kan ik niets doen.

Voor freaks en degenen die dat willen worden

Over het algemeen krab ik me bij de C64 Ultimate af en toe radeloos op mijn hoofd, wat me bij The C64 nooit overkomt. Er is een uitgebreide handleiding (alleen in het Engels), die ook het programmeren met Basic nader toelicht. Deze is gelukkig ook als download beschikbaar en daardoor doorzoekbaar. Veel wordt er echter niet in uitgelegd. Zo zie ik bijvoorbeeld een optie genaamd "Ultimate Audio", maar ik heb geen idee wat het doet. Ik heb het gevoel dat ik nog maar net aan de oppervlakte heb gekrast en me nog lang intensief met het apparaat zou moeten bezighouden om alles te begrijpen.

Voor degenen die diep willen duiken, is de C64 Ultimate precies wat ze zoeken. Om bij het onderwerp audio te blijven: de interne luidspreker speelt geluiden af die bij een echte C64 hoorbaar zouden zijn bij het laden en opslaan. Bij geluid in games blijft hij standaard stil – dit kan echter in de opties worden gewijzigd. Dit is bijvoorbeeld handig als het scherm geen luidsprekers heeft. Het klinkt niet bijzonder goed, maar via de line-out-jackplug kan ook een extern geluidssysteem worden aangesloten. In de opties kun je niet alleen het volume voor de verschillende uitgangskanalen definiëren, maar ook voor elke afzonderlijke geluidschip.

Tot de vele aansluitingen aan de achterkant behoort ook een Line-Out. Deze werkt zowel optisch als analoog.

De achterkant van The C64 is tot het noodzakelijke beperkt.

Ter vergelijking: bij The C64 wordt het geluid alleen via HDMI uitgevoerd, en als je een kantoorscherm zonder geluidsuitvoer aansluit, blijft alles stil.

Verder biedt de C64 Ultimate een mechanisch toetsenbord. Het typgevoel is daardoor beter, maar het toetsenbord is ook veel luider dan bij The C64. Het mechanische toetsenbord met Gateron Pro 3.0 switches is zo zwaar dat de Ultimate het gewicht van het origineel vrij dicht benadert. Bij The C64 moest onder het toetsenbord een metalen blok worden ingebouwd, zodat de behuizing niet te licht aanvoelt. Want het is van binnen grotendeels hol.

Wohoo! Een toetsenbord met mechanische switches.

The C64 heeft ook voordelen

De twee meest voor de hand liggende voordelen van The C64 zijn de snellere levertijden en de lagere prijs. Houd er rekening mee dat bij de C64 Ultimate nogal wat bovenop de vermelde prijs komt: de verzendkosten bedroegen bij mij 61 dollar, de omzetbelasting 33,29 dollar (bij de toenmalige nettoprijs van 349 dollar). Een joystick is bij The C64 inbegrepen, bij de Ultimate betaal je er extra voor. Per saldo is het prijsverschil aanzienlijk.

Bij The C64 is er – omdat er een moderne processor in werkt – een moderne gebruikersinterface voor de selectie van spellen. Er zijn 64 spellen geïntegreerd, en de collectie bevat meer bekende games. Voor elk spel zijn er vier opslagplaatsen beschikbaar. De spelstand kan op elk moment worden opgeslagen.

Niet alleen joysticks, maar ook tegenwoordig gebruikelijke gamecontrollers werken met The C64. Natuurlijk alleen via een kabel, maar toch.

Verder kan The C64 ook een Commodore VC-20 emuleren. Dat is de voorganger van de C64, die er uiterlijk ongeveer hetzelfde uitziet. Je krijgt dus twee computers in één.