Focus op school: Vroeger was er nog wel eens een vrije dag vanwege de hitte
26/6/2026
Vertaling: machinaal vertaald
Terwijl het huidige weer een (klimaat)verandering teweegbrengt in de discussie over wat redelijk is voor het onderwijs, vroeg ik me af: wie kwam eigenlijk op het idee om een hittevrije dag in te stellen – en wat ging er daarna mis?
Een toverwoord is een klaagzang geworden. Vrij van school vanwege de hitte, sinds 2003 in alle kantons van Duitstalig Zwitserland afgeschaft, is geen belofte meer, maar wordt tegenwoordig smekend gevraagd als kinderen die ’s ochtends al half gaar zijn, ook nog eens naar de middaglessen moeten. Scholen hebben een zorgplicht, zodat de ouders kunnen werken.
Hoe de lessen op warme dagen worden georganiseerd, is voortaan de verantwoordelijkheid van de scholen en de leraren.
Nou, ga je gang dan! Vrij vanwege de hitte is in ieder geval verleden tijd. Oh, wacht even – in het nieuwsoverzicht op Google ziet het er op dit moment anders uit ...
- Romandië: Scholen geven hittevakantie – dat zorgt ook voor kritiek.
- School geeft deels vrij vanwege de hitte ondanks de afschaffing.
- «Waarschuwingsniveau vier»: Scholen geven nu toch vrij vanwege de hitte.
- Zürich: Scholen durven «‘hittevrij light’» aan, ondanks andersluidende richtlijnen.
- Waarom «'Hitzefrei'» op scholen geen optie is.
Ja? Nee? Misschien? Voor wie wel, voor wie niet? Wie is waarvoor verantwoordelijk? De krantenkoppen van de laatste tijd zouden je het idee kunnen geven dat iedereen een beetje in het duister tast – nog voordat de kop «lerarenvakbond landelijke maatregelentegen de hitte» eist, al opdook.
Vrije dagen vanwege de hitte werden in 1863 een hit
De leraren en de kinderen, die niet kunnen genieten van gekoelde lokalen of willekeurige beslissingen van het schoolbestuur, moeten er de dupe van zijn. In hun eigen zweet. Misschien is er ijs in plaats van meetkunde, want zinvol onderwijs is bij drukkende hitte nauwelijks mogelijk. Terwijl een kijkje in dit kinderboek al genoeg geweest om te snappen dat je beter iets anders kunt bedenken. Het thema klimaatverandering is immers niet helemaal nieuw. En als de klassieke «‘Hitzefrei’» om maatschappelijke redenen geen comeback mag maken, dan moeten de klaslokalen gewoon hittevrij zijn.
Het idee dat zinvol onderwijs anders moeilijk mogelijk is, stamt uit een tijd waarin de moderne tijd langzaam zijn intrede deed. Het gebeurde in de zomer van 1863, in Saksen. Daar hebben ze niet alleen een zacht dialect, maar ook een zacht hart. Tenminste één man: Karl Wilhelm Clauß, directeur van de vakschool in Dresden. Hij had misschien geen masterplan, maar wel begrip, en stuurde de leerlingen bij ongewoon hoge temperaturen naar huis. Daarvoor werd hij in de «Dresdner Nachrichten» met de volgende regels geprezen:
Met grote tevredenheid hebben we vernomen dat op de vakschool van directeur Clauß de lessen gistermiddag zijn geschrapt vanwege de hitte van 25° R.
Nee, dit is geen hitteflikkering en ook geen typefout: er staat 25° R, zoals Réaumur, wat ongeveer 31° Celsius is. Zo verwende waren de Saksen toen dus nog niet – en het is opmerkelijk hoe ontspannen en vol waardering het nieuws destijds werd ontvangen. Verder staat er:
«Als je kunt voorzien dat bij zo’n temperatuur de intellectuele opbrengst die de leerlingen mee naar huis nemen gelijk is aan nul, dan verdienen de overwegingen rond het fysieke welzijn van de kinderen des te meer aandacht, en laten we hopen dat de prijzenswaardige aanpak van directeur Clauß zowel op de gemeentelijke als op de particuliere scholen de juiste aandacht krijgt en navolging vindt.»
10 uur, 22,5 °C? Op naar huis!
Dat is het dan. Vrije dagen vanwege de hitte worden al snel een hit en veroveren als belangrijk thema binnen de schoolgezondheidszorg het hele Duitstalige gebied. Soms al bij temperaturen die je vandaag de dag als een milde lentedag zou beschouwen. Op de basisscholen in Wenen gold vanaf 1887 dat vanaf 1 juni tot het einde van het schooljaar «de middaglessen alleen volledig moesten worden geschrapt op dagen waarop de buitentemperatuur in de schaduw om 10 uur ’s ochtends was gestegen tot 18° R (22,5 °C) was gestegen».
Er was dus een plan dat ruim 100 jaar stand zou houden: vanaf temperatuur x op tijdstip y vallen de latere lessen weg. Zo ging het aan het eind van de 19e eeuw over het algemeen. En zo kennen velen van ons het nog uit onze eigen kindertijd. Er was iets waar je op kon terugvallen. En er was een tijd waarin de situatie in de klaslokalen nauwkeurig onder de loep werd genomen.
Er is 150 jaar lang flink gezweet
In de Schweizerische Lehrerzeitung staan nauwkeurig bijgehouden statistieken over de luchtverversing in het klaslokaal, om ervoor te zorgen dat de leerlingen «de nodige hoeveelheid lucht» krijgen. Voor het kanton Bern staat daar bijvoorbeeld in 1881: «Slechts 137 of 7,5 % van de klassen heeft speciale ventilatieapparatuur; 92,5 % is aangewezen op ventilatie via ramen en deuren.»
Daarnaast wordt er kritiek geuit op het feit dat veel ramen maar gedeeltelijk open kunnen: «Zulke makkelijk te verhelpen tekortkomingen zouden in ieder geval niet meer mogen bestaan.» Wat sindsdien vooral is veranderd, is de spelling van het werkwoord ‘ «’ (bestaan)». Er zit nu een ‘e’ meer in, maar er zijn minder concrete cijfers.
Een sprong naar het jaar 2026: Beat Schwendimann, hoofd van de pedagogische afdeling bij de lerarenvereniging, heeft bij SRF onder andere kritiek geuit op het feit dat er nog onderzoeken zijn naar gezondheidsschade bij schoolkinderen, noch systematische metingen naar de hitte op scholen. Bovendien worden nieuwe schoolgebouwen deels zonder airco gebouwd.
Zo blijven de kosten misschien wel binnen het budget, maar gaan de hoofden wel roken. Juni 2026 is – vergeleken met 1881 – gemiddeld zo’n vier graden warmer.
Bron: Schweizerische meteorologischen Beobachtungen
Een blamage is ook een getuigschrift
Het thema wanneer lesgeven redelijk is, werd al eerder controversieel besproken, als er weer eens een hittegolf door het land trok. In de Zürcherische Freitagszeitung schrijft een leraar in ongewoon hete augustus van 1911 de volgende regels:
Waarom dan hittevakantie? Ik geef les, en mijn leerlingen leren vrolijk, zijn ijverig en enthousiast, zoals op menig school in de winter niet het geval is.
De reden daarvoor ziet hij deels bij zichzelf, deels in het aangename schoolgebouw: «Kijk, het hangt af van de lessen. Drie uur in een schaduwrijk, luchtig lokaal, na 40 minuten weer naar buiten. Nee, daar valt niets over te klagen. Fabrieksarbeiders en boeren! Daar is het de moeite waard om over te praten. Wie zomervakantie eist, deugt helemaal niets op school. Noch mijn leerlingen, noch ik eisen zoiets.»
Die man heeft inderdaad gelijk: tegen lesgeven in een schaduwrijk, luchtig lokaal valt niets in te brengen. Wat fijn dat hij er een had. Zomervakantie hoeft niet als de omstandigheden draaglijk zijn en extreme zomers de uitzondering zijn. Maar als de lerarenvereniging meer dan 100 jaar later een renovatieoffensief moet eisen om schoolgebouwen en buitenruimtes hittebestendig te maken, dan is er iets verzuimd. Vlak voor de zomervakantie is dat vooral: een blamage.
Michael Restin
Senior Editor
Michael.Restin@digitecgalaxus.chEenvoudige schrijver, vader van twee kinderen. Is graag in beweging, beweegt zich door het dagelijkse gezinsleven, jongleert met verschillende ballen en laat af en toe iets vallen. Een bal. Of een opmerking. Of allebei.
Achtergrond
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
