Onze roadtrip had een route. Totdat ik Gropius ontdekte
We zijn op roadtrip vertrokken. Als kunsthistorica met een zekere obsessie voor architectuur begon ik hier en daar een kleine omweg in onze route in te bouwen. Een Gropius-huis hier, een Aalto daar, dan Saarinen, Pei, Gehry... En plotseling ontstond er een tweede reis binnen onze reis, waarover ik je in een artikelreeks wil vertellen. We beginnen met Gropius.
Oorspronkelijk wilden we eindelijk de familie bezoeken bij wie ik in 1996/97 als uitwisselingsstudente in Vermont had gewoond. Hoewel er inmiddels 29 jaar zijn verstreken, zijn we altijd contact blijven houden. Ongelooflijk, ik weet het. Als we dan toch de Atlantische Oceaan overstaken, konden we net zo goed Montréal inplannen, waar een vriend van ons woont. En New York? Daar wilden de kinderen absoluut heen. Zo ontstond stukje bij beetje onze roadtrip: Montréal, Vermont, Maine, Boston en New York.
Tijdens het plannen van de route begon ik de kaart echter met andere ogen te bekijken. En ik ontdekte op slechts enkele kilometers van Boston het huis van Walter Gropius. Vanaf dat moment was er geen weg meer terug: mijn architectonische schattenjacht was begonnen. De kinderen deelden mijn enthousiasme, laten we zeggen, slechts beperkt. Maar het visionaire huis van de Bauhaus-oprichter zou zelfs hen omverblazen.
Bron: Courtesy of Historic New England, David Bohl, 2009.
Gropius House – het Bauhaus landt in het bos
Maar wat deed Walter Gropius eigenlijk in de VS? Dat vraag je je misschien nu af. Eigenlijk was ik zelf ook verrast om uitgerekend in Lincoln, een rustig, groen stadje in Massachusetts op ongeveer twintig kilometer van Boston, op het door de Bauhaus-oprichter ontworpen woonhuis te stuiten, dat tegenwoordig een museum is.
In 1933 sluit het Bauhaus onder druk van het naziregime. Paradoxaal genoeg draagt de poging om de ideeën van het modernisme te vernietigen bij aan de verspreiding ervan over de hele wereld. Veel docenten en studenten emigreren naar de VS, Groot-Brittannië, Zwitserland en elders. In 1937 wordt Gropius benoemd aan de Harvard Graduate School of Design, een jaar later bouwt hij zijn huis in Lincoln.
Het spannende daaraan: hij verplant het Bauhaus uit Dessau niet zomaar naar Massachusetts. Het huis is wit, rechtlijnig en gereduceerd, maar grijpt tegelijkertijd terug op typische materialen en oplossingen uit New England – te beginnen bij de houten gevelbekleding. Gropius zoekt naar een modernisme dat in dialoog treedt met de plek, en heeft tegelijkertijd zichtbaar plezier in het toepassen van goedkope industriële materialen in onverwachte contexten. Bijvoorbeeld bij de wenteltrap aan de buitenkant van het huis: hij ziet eruit als de brandtrap van een fabriek, maar leidt naar het terras van de kamer van zijn dochter Ati Gropius – zodat ze vanuit haar kamer direct naar buiten en naar beneden in de tuin kon. De droom van elke tiener.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Het Bauhaus trekt in
Maar pas binnen stijgt het enthousiasme echt. De ingang oogt bijna onopvallend: een kleine deur, een muur van glazen bouwstenen waardoor natuurlijk licht valt. Dan opent de ruimte zich, en de ene kamer leidt bijna vanzelf naar de volgende.
Het begint in de werkkamer van Walter en Ise Gropius. De twee werkten zij aan zij. Onder het lange raam met uitzicht op het groen staat nog steeds de Double Desk, die Marcel Breuer in 1925–1926 ontwierp. Toen de Gropiusen naar Massachusetts verhuisden, namen ze hem mee. Walter plande de ruimte zo dat het bureau precies daar zijn plek vond.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Op de vloer wacht nog een klein meesterwerk: de Isokon Penguin Donkey, in 1939 door Egon Riss ontworpen voor de toen nieuwe Penguin-paperbacks. Een object dat perfect laat zien waar het bij het design van het modernisme om gaat: een concreet probleem, opgelost met een elegante, organische vorm.
Vlak daarnaast opent de woonkamer zich naar het landschap. Enorme raampartijen overspoelen de ruimte met licht. Destijds waren de ruiten nog enkel glas – en zoals we tijdens de rondleiding vernemen, werd het in de winter behoorlijk koud in huis. Maar de visie was helder: ruimtes openen, licht binnenlaten en binnen en buiten met elkaar in dialoog brengen.
En precies hier hebben we plotseling dat vreemde gevoel: het huis is bijna negentig jaar oud en had toch gisteren ontworpen kunnen zijn.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Dat het huis tot op de dag van vandaag zo modern oogt, ligt ook aan de meubels. Vele zijn van Marcel Breuer, aanvankelijk leerling en later docent aan het Bauhaus. Voor zijn ontwerpen experimenteerde hij met stalen buizen en liet zich daarbij onder andere inspireren door de fietsenbouw. Sowieso verzamelt het huis enkele van de grote namen uit het design van de 20e eeuw. Bij het bladeren in de door Historic New England uitgegeven publicatie over het huis ontdek ik twee kleine anekdotes: Breuers Isokon Long Chair was Gropius' favoriete fauteuil. De Womb Chair van Eero Saarinen kreeg hij van vrienden voor zijn zeventigste verjaardag. Wat we dan nog niet weten: sommige van deze namen zullen we tijdens de reis weer tegenkomen.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Vanuit het woongedeelte komen we in de eetkamer. Tafel en stoelen zijn eveneens van Breuer. Onze gids laat ons een veel onopvallender detail zien: een museumspot, ingebouwd in het plafond en precies gericht op het midden van de tafel. De borden worden verlicht alsof het tentoonstellingsstukken in een vitrine zijn. Denkbaar eenvoudig, functioneel en tegelijkertijd theatraal. Wow.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Form follows function
Daarnaast ligt de keuken – en die slaat een totaal andere toon aan. Geen enscenering: hier regeert efficiëntie. Bijna als in een kleine professionele keuken zijn de werkstappen duidelijk gescheiden: voorbereiding en afwas in de ene ruimte, koken in de andere. Zelfs koken was voor Gropius blijkbaar een designprobleem dat opgelost moest worden.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Op de bovenverdieping zet de Bauhaus-filosofie zich in het dagelijks leven voort: nauwelijks verspilde ruimte in de gangen, in plaats daarvan ruime kamers, op het oosten gericht om het ochtendlicht op te vangen. Het meest onder de indruk ben ik echter van de oplossing in de slaapkamer van de ouders. Een glazen wand scheidt de bewust onverwarmde slaapkamer van het verwarmde kleed- en badgedeelte. Zo konden Walter en Ise koel slapen en 's ochtends letterlijk een stap in de warmte zetten. Een bijna banale oplossing – en toch typisch Bauhaus: eerst observeren hoe we leven, dan de ruimte aanpassen aan onze behoeften.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
Bron: Alessandra Ruggieri De Micheli.
We stappen weer naar buiten in het groen van Lincoln – behoorlijk enthousiast. «Dat was een van de beste rondleidingen waar je me ooit mee naartoe hebt gesleept», zegt mijn dochter.
Tja, als het architectuurvirus je eenmaal te pakken heeft, wil je meer. En de volgende dag wacht in Cambridge alweer de volgende traktatie op ons.
Eigenlijk was het Gropius House voor ons allemaal een verrassing. Voor mij, omdat ik niet had verwacht midden in de bossen van New England op een stukje Bauhaus te stuiten. En voor de kinderen, die hebben ontdekt hoe fascinerend de visie van een architect als Walter Gropius kan zijn.
Ik zou zeggen dat onze architectonische uitstapjes veelbelovend zijn begonnen. En nu zijn we nog benieuwder naar wat ons in Cambridge te wachten staat. Maar dat is een ander verhaal.
Reis je graag en heb je net als ik een zwak voor architectuur? Volg me dan: in het volgende artikel verkennen we de architectonische hoogtepunten op de MIT-campus.
Ik schaaf nauwgezet aan teksten en pas ze creatief aan voor een Italiaanstalig publiek. Stilzitten kan ik niet: als ik niet op de toetsen zit te rammen, ben ik op pad met mijn boxer of sleep ik mijn gezin mee naar een of andere bergtop of architectonische omweg die niet altijd op evenveel enthousiasme kan rekenen. Maar uiteindelijk wint la bellezza altijd.
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
