Als handleidingen zelf uitleg nodig hebben
Gebruiksaanwijzingen zouden duidelijkheid moeten bieden. In plaats daarvan zorgen ze vaak voor frustratie. Daar is een simpele reden voor: er zijn te weinig mensen die het beter kunnen.
Er zijn boeken die de wereld hebben veranderd: Homeros’ «Odyssee» of bijvoorbeeld de verzamelde werken van Shakespeare. En dan zijn er nog de handleidingen. Wie ooit heeft geprobeerd een router in te stellen, kent zinnen als: «Sluit het apparaat aan op het netwerk, tenzij het al is aangesloten, wat wordt aangegeven door het LED-lampje, behalve bij apparaten zonder LED-indicatie.» Je leest die wirwar van letters voor de vijfde keer en begint langzaam aan de mensheid te twijfelen. Tja. De ongemakkelijke waarheid: wie zulke handleidingen schrijft, kan het beter laten – maar doet het toch.
De brancheorganisatie tekom schat de personeelsbehoefte voor redactiewerk op zo’n 4000 openstaande vacatures per jaar in Duitsland. Vacatures waarvoor niet genoeg opgeleide vakmensen zijn. Geen wonder dat veel handleidingen worden geschreven door mensen die eigenlijk iets heel anders hebben gestudeerd: ingenieurs, ontwikkelaars… wie er toevallig tijd voor had (of niet snel genoeg ‘nee’ zei). Vaktechnisch top. Taalkundig vaak een ramp.
Voor Zwitserland zijn er daarentegen geen vergelijkbare betrouwbare cijfers. Niet zo gek, want Zwitserland produceert veel technische producten helemaal niet zelf, maar importeert ze, niet in de laatste plaats uit de EU. De handleidingen – goed of slecht – komen dan meteen mee.
Bron: Anika Schulz
Het wordt pas echt chaotisch als het product uit Azië komt. Een tv die oorspronkelijk in het Chinees is gedocumenteerd, doorloopt vaak meerdere vertaalstappen voordat je een Duitse tekst in handen krijgt. En bij elke stap gaat er weer een beetje van de betekenis verloren. Want vaak zijn er geen vertalers aan het werk, maar AI-tools die technische vaktermen graag letterlijk vertalen in plaats van naar de betekenis. Het resultaat is een handleiding die niemand snapt.
Het belangrijkste is dat niemand klaagt
Het zit namelijk zo: handleidingen zijn verplicht. Fabrikanten kunnen zich hier niet zomaar onder uitpraten, alleen maar omdat ze geen geschikt personeel hebben. In de EU is een handleiding wettelijk verplicht voor bijna alle technische producten, machines en consumptiegoederen. De moet bij het product worden geleverd in de taal van het betreffende land en ervoor zorgen dat jij en ik het apparaat veilig kunnen gebruiken. Dat geldt niet alleen voor stofzuigers of wasmachines, maar ook voor software zoals Outlook of Photoshop. Dat is wat de Wet op de productveiligheid (ProdSG) en de machinerichtlijn (2006/42/EG). In Zwitserland geldt inhoudelijk vrijwel hetzelfde, alleen onder een andere naam: Wet op de productveiligheid (PrSG) en Machineverordening (MaschV).
Of anders gezegd: een gebruiksaanwijzing beschermt de fabrikant tegen schadeclaims. Bij letsel of materiële schade als gevolg van een gebrekkige gebruiksaanwijzing is de fabrikant aansprakelijk – of hij het nu beter wist of niet. Als je je verbrandt aan je koffiezetapparaat omdat er in de handleiding niet stond dat het zetelement heet wordt, kan dat Nespresso of Krups duur komen te staan. Omgekeerd ontlast de fabrikant zichzelf als hij op zulke gevaren wijst.
Dat is trouwens ook de reden waarom sommige handleidingen lijken te zijn geschreven voor de DAU, de domste gebruiker die je je kunt voorstellen. «Gebruik de föhn niet in bad of onder de douche», «Zet de gasbarbecue alleen buiten neer», «Bewaar wasmiddel buiten het bereik van kinderen» – zeg dat nou niet, Captain Obvious! Hoe dat samenhangt met die slechte vertalingen? Dat weet niemand.
Bron: Shutterstock
Dus handleidingen zouden toch extra zorgvuldig geschreven moeten worden, of niet? In theorie wel. Want hier is de cirkel rond. Er zijn te weinig opgeleide technische schrijvers en schrijfsters. Mensen die zijn opgeleid om handleidingen te schrijven die je niet alleen begrijpt, maar misschien zelfs best graag ter hand neemt.
De opleiding: van interdisciplinair tot saai als wat
Toch is de weg naar dit beroep helemaal niet zo ingewikkeld – hij is gewoon ontzettend onaantrekkelijk.
Ik weet waar ik het over heb. Want ik heb … tromgeroffel … «Technische Redactie en Communicatie» in München gestudeerd. Diploma: Bachelor of Engineering. Het. Was. Waanzinnig.
De eerste drie semesters kregen we het volle programma van werktuigbouwkunde voorgeschoteld: wiskunde, natuurkunde, mechanica, meet-, besturings- en regeltechniek. Het idee erachter snap ik wel. Technische redacteuren moeten begrijpen waarover ze schrijven. Toch haakten hier al de eerste medestudenten af, die dachten dat ze «iets met schrijven en design» zouden leren. Tegelijkertijd martelde de hogeschool ons met saaie programmeerbasisprincipes, verouderde contentmanagementsystemen en allerlei andere ongelooflijk saaie vakken, die ik gelukkig allang weer ben vergeten.
Vanaf halverwege de studie werd het eindelijk interessant, dankzij de praktijkgerichte aanpak. Hoe breng ik complexe technische inhoud zo over dat iedereen het begrijpt? Hoe maak ik goede instructievideo’s? En hoe ziet de dagelijkse werkpraktijk eruit bij de technische documentatie bij BMW of Miele?
Bron: Anika Schulz, Hochschule München
In Duitsland loopt de klassieke weg vaak via een studie – ook al ben ik op de Hogeschool München veel mensen tegengekomen die al eerder een heel ander beroep hadden geleerd. Een vriendin van mij was bijvoorbeeld banketbakker. Zwitserland pakt het anders aan. In plaats van een reguliere bacheloropleiding is er het federale beroepsexamen tot «technisch redacteur met federaal vakdiploma» – een bijscholing die je naast je werk kunt volgen en die bijvoorbeeld wordt aangeboden door Tecom Schweiz of de TKSM in Zürich aanbieden. Als je deze opleiding wilt volgen, moet je een afgeronde leerlingplaats hebben en minstens twee jaar werkervaring.
Een droombaan klinkt anders
Terug naar de Hogeschool München. Na zeven semesters was nog zo’n derde van mijn medestudenten over en haalde hun diploma. Daarvan koos nog eens de helft voor een vervolgopleiding. Van de aanvankelijke 99 eerstejaars (geschat) zijn er dus uiteindelijk zo’n 15 daadwerkelijk in het beroepsleven terechtgekomen. Ik niet. De studie was wel leuk, vooral tegen het einde, maar het heeft me ook geleerd dat er veel spannendere dingen zijn dan het opstellen van kurkdroge gedrukte handleidingen. Namelijk video’s, projectmanagement, teamleiding. Iets levendigs, met dynamiek en – hoe afgezaagd dat ook klinkt – mensen.
Wat de baan ook onsexy maakt: veel bedrijven kunnen zich geen eigen afdeling voor technische documentatie veroorloven en steken hun geld liever in productontwikkeling. Dat schaalbaar is, zeg maar. In plaats daarvan besteden ze het werk uit aan dienstverleners, die hun medewerkers dan ook minder goed betalen.
Uiteindelijk blijft het zo: je odyssee met de handleiding is geen toeval. Er zit een systeem achter. Wie wil er nou het gevoel hebben dat hij een halve studie werktuigbouwkunde moet afmaken, alleen maar om uiteindelijk handleidingen te schrijven die toch bijna niemand leest? En zolang bedrijven liever in producten investeren dan in de mensen die de producten uitleggen, zul je dezelfde zin nog steeds vijf keer moeten lezen zonder hem te begrijpen.
Tot dan: veel succes met je router.
Als kind werd ik gesocialiseerd met Mario Kart op de SNES, voordat ik na de middelbare school in de journalistiek belandde. Als teamleider bij Galaxus ben ik verantwoordelijk voor het nieuws. Trekkie en ingenieur.
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
